Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөхөө мэдэгдсэнээр ээлжит бус Ерөнхийлөгчийн сонгууль явуулах эсэх асуудал анхаарлын төвд орлоо. Хэрэв түүний бүрэн эрх хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болбол УИХ-ын дарга төрийн тэргүүний үүргийг түр хэрэгжүүлж, дөрвөн сарын дотор шинэ Ерөнхийлөгчийг сонгох ёстой. Тэгвэл энэ сонгууль ямар журмаар явагдах, хэн нэр дэвших эрхтэй, шинээр сонгогдох Ерөнхийлөгч хэдэн жил ажиллах вэ?
- Ерөнхийлөгчийн ээлжит бус сонгууль ямар тохиолдолд явагдах вэ?
- Дөрвөн сарын дотор шинэ Ерөнхийлөгчийг сонгоно
- УИХ-ын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг түр хэрэгжүүлнэ
- Хэн Ерөнхийлөгчид нэр дэвших эрхтэй вэ?
- Нэр дэвшигчдэд өөр ямар шаардлага тавих вэ?
- Ерөнхийлөгчийг ард түмэн шууд сонгоно
- Ээлжит бус сонгууль улс төрд ямар өөрчлөлт авчрах вэ?
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх өчигдөр буюу арваннэгдүгээр сарын 17-нд үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгч, өөрийн нэр төртэй холбоотой асуудлын үнэн мөнийг тогтоолгохоо мэдэгдсэн. Гэхдээ Ерөнхийлөгч ажлаа өгөхөө мэдэгдсэнээр түүний бүрэн эрх шууд дуусгавар болохгүй. Чөлөөлөгдөх асуудлыг хуульд заасан журмаар шийдвэрлэх шаардлагатай. Иймээс ээлжит бус сонгууль явуулах эсэх нь төрийн тэргүүний бүрэн эрх хугацаанаасаа өмнө албан ёсоор дуусгавар болохоос хамаарна.
Ерөнхийлөгчийн ээлжит бус сонгууль ямар тохиолдолд явагдах вэ?
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийн 4.2-т Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг ээлжит, ээлжит бус, дахин сонгууль гэсэн гурван төрөлтэй байхаар зохицуулжээ. Тус хуулийн 4.2.2-т Ерөнхийлөгч огцорсон, нас нөгчсөн, эсвэл өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдсөн тохиолдолд ээлжит бус сонгууль явуулахаар заасан байна. Өөрөөр хэлбэл, ээлжит бус сонгууль гэдэг нь улс төрийн нөхцөл байдал хурцадсан, эсвэл Ерөнхийлөгч ажлаа өгөхөө мэдэгдсэн төдийд шууд зарладаг сонгууль биш юм. Харин Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болсон байх ёстой. У.Хүрэлсүхийн хувьд энэ нөхцөл хууль ёсоор бүрдсэн тохиолдолд ээлжит бус сонгууль зохион байгуулах үндэслэл үүснэ.

Дөрвөн сарын дотор шинэ Ерөнхийлөгчийг сонгоно
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 37 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт Ерөнхийлөгч огцорсон, нас нөгчсөн, хүсэлтээрээ чөлөөлөгдсөн бол шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгч тангараг өргөх хүртэл бүрэн эрхийг нь УИХ-ын дарга хэрэгжүүлэхээр заасан. Мөн энэ тохиолдолд УИХ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг дөрвөн сарын дотор зарлан явуулах ёстой. Үүнийг Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийн 74.2-т давхар баталгаажуулжээ.
Тухайлбал, Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх 2026 оны арваннэгдүгээр сард албан ёсоор дуусгавар болсон гэж үзвэл 2027 оны гуравдугаар сар гэхэд ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулах шаардлага үүснэ. Гэхдээ энэ бол хуулийн хугацаанд үндэслэсэн жишээ тооцоолол бөгөөд сонгуулийн тов батлагдсан гэсэн үг биш. Мөн сонгуулийн дөрвөн сарын хугацааг Ерөнхийлөгч огцрохоо мэдэгдсэн өдрөөс бус түүний бүрэн эрх хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болсон үеэс тооцно.

УИХ-ын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг түр хэрэгжүүлнэ
Ерөнхийлөгчийн албан тушаал эзгүйрсэн тохиолдолд түүний бүрэн эрхийг УИХ-ын дарга түр хэрэгжүүлэхээр Үндсэн хуульд заасан. Энэ нь УИХ-ын дарга төрийн тэргүүний бүрэн эрхийг шинэ Ерөнхийлөгч тангараг өргөх хүртэл түр хэрэгжүүлж буй эрх зүйн зохицуулалт юм. Тиймээс Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болсон ч төрийн тэргүүний институцийн үйл ажиллагаа тасалдахгүй байх нөхцөлийг Үндсэн хуулиар бүрдүүлжээ.
Хэн Ерөнхийлөгчид нэр дэвших эрхтэй вэ?
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 2019 оны нэмэлт, өөрчлөлтөөр Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчид тавих насны доод босго болон бүрэн эрхийн хугацааг өөрчилсөн. Одоо мөрдөгдөж буй зохицуулалтаар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч нь 50 нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо байнга оршин суусан, Монгол Улсын уугуул иргэн байх шаардлагатай. Мөн Ерөнхийлөгчөөр зөвхөн нэг удаа, зургаан жилийн хугацаагаар сонгогдоно. Гэхдээ нас, иргэншил, оршин суусан хугацааны шаардлагыг хангасан хүн бүр шууд нэр дэвших боломжгүй. Үндсэн хуулийн 31 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт УИХ-д суудал бүхий улс төрийн нам дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлэхээр заасан. Иймээс Ерөнхийлөгчийн сонгуульд бие даан нэр дэвших боломжгүй. Нэр дэвшүүлэх эрх УИХ-д суудал бүхий улс төрийн намуудад хамаарна. Энэ нь ээлжит болон ээлжит бус сонгуульд нэгэн адил үйлчилнэ.

Нэр дэвшигчдэд өөр ямар шаардлага тавих вэ?
Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийн 26 дугаар зүйлд нэр дэвшүүлэх ажиллагаа болон нэр дэвшигчид тавих нэмэлт шаардлагыг зохицуулжээ. Тухайлбал, нэр дэвшигч нь шүүхийн шийдвэрээр тогтоогдсон төлбөл зохих зээл, барьцаа, батлан даалтын өр төлбөргүй, татварын хугацаа хэтэрсэн өргүй байх зэрэг шаардлагыг хангана. Мөн хуульд заасан зарим төрийн албан тушаал эрхэлж байгаа иргэн ээлжит бус сонгуульд нэр дэвших бол нэр дэвшүүлэх ажиллагаа эхлэхээс өмнө тухайн албан тушаалаасаа чөлөөлөгдсөн байх ёстой. Нэр дэвшүүлэх ажиллагааг санал авах өдрөөс 40 хоногийн өмнө эхлүүлж, гурван хоногийн хугацаанд дуусгахаар хуульчилсан. Иймээс ээлжит бус сонгууль зохион байгуулах дөрвөн сарын хугацаанд зөвхөн санал хураалт явуулаад зогсохгүй нэр дэвшүүлэх, бүртгэх, сурталчилгаа явуулах, санал хураалтын бэлтгэлийг хангах зэрэг олон шатны ажиллагаа багтана.

Ерөнхийлөгчийг ард түмэн шууд сонгоно
Ерөнхийлөгчийн ээлжит бус сонгууль нь парламент дотроос төрийн тэргүүнийг томилох ажиллагаа биш. Үндсэн хуулийн 31 дүгээр зүйлд Ерөнхийлөгчийн сонгууль хоёр шаттай байхаар зохицуулсан. Анхан шатанд сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргана. Иймээс Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болсон ч дараагийн төрийн тэргүүнийг сонгох эрх иргэдэд хэвээр хадгалагдана. Харин нэр дэвшигчдийн хэн нь ч хуульд заасан олонхын санал авч чадаагүй тохиолдолд хоёр дахь санал хураалт, шаардлагатай бол дахин сонгууль явуулах зохицуулалт үйлчилнэ.
Ээлжит бус сонгууль улс төрд ямар өөрчлөлт авчрах вэ?
Ерөнхийлөгчийн ээлжит бус сонгууль нь зөвхөн төрийн тэргүүнийг шинээр сонгох асуудлаар хязгаарлагдахгүй.
Нэгдүгээрт, УИХ-д суудал бүхий намууд богино хугацаанд нэр дэвшигчээ тодруулах шаардлагатай болно.
Хоёрдугаарт, УИХ-ын дарга Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг түр хэрэгжүүлэх хугацаанд төрийн институцүүдийн эрх мэдлийн залгамж чанар, үйл ажиллагааны зохицуулалт чухал болно.
Гуравдугаарт, сонгуулийг дөрвөн сарын дотор зохион байгуулах нь Сонгуулийн ерөнхий хороо, улсын бүртгэлийн байгууллага болон бусад холбогдох байгууллагад зохион байгуулалтын тодорхой үүрэг бий болгоно.
Дөрөвдүгээрт, ээлжит бус сонгууль нь улсын төсвөөс нэмэлт зардал шаардана. Харин энэ зардлын хэмжээг сонгуулийн албан ёсны төсөв, зохион байгуулалтын шийдвэр гарсны дараа бодитой тооцох боломжтой. Эдгээр нь ээлжит бус сонгууль явагдсан нөхцөлд үүсэх боломжит институцийн болон зохион байгуулалтын үр дагавар юм.
Эцэст нь Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн мэдэгдэл нь ээлжит бус сонгуулийн асуудлыг улс төрийн хэлэлцүүлгийн төвд авчирлаа. Гэхдээ ээлжит бус сонгууль болох эсэхийг улс төрийн мэдэгдэл бус Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх хугацаанаасаа өмнө хууль ёсоор дуусгавар болсон эсэх шийдвэрлэнэ. Хэрэв тэрбээр албан тушаалаасаа чөлөөлөгдвөл Үндсэн хуулийн дагуу УИХ-ын дарга Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг түр хэрэгжүүлж, дөрвөн сарын дотор шинэ Ерөнхийлөгчийг сонгох ажиллагаа явагдана. Энэ тохиолдолд Монгол Улс ээлжит бус сонгуулиар төрийн тэргүүнээ сонгох бөгөөд нэр дэвшигчдэд Үндсэн хууль, Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуульд заасан шаардлага үйлчилнэ.
