Монголын уул уурхайн салбарт хэрэгжиж буй “Алт-3” аян, Халзанбүргэдэйн орд, Эрдэнэтийн 49 хувь зэрэг бодит төслүүд өнөөдөр төрийн шийдвэргүй байдал, улс төрчдийн хоорондын хариуцлагаас зайлсхийсэн тоглолтын золиос болж хувирлаа.
Хувийн хэвшлийнхэн энэ “улс төрчдийн ухаж орхисон нүх”-нээс өөрсдөө гарч чадахгүй. Харин эдийн засаг тэр нүх рүүгээ унаж байна.
Монголын төр уул уурхайн бодлогын гол тэнхлэгүүдээ “Алт-3”, “газрын ховор элемент”, “үндсэн ордын олборлолт” гэж тодорхойлсон ч түүнийгээ хэрэгжүүлэх шийдвэр гаргах чадваргүйгээр олон сар, жил өнгөрлөө. Үүний цаад шалтгаан нь хэн ч хариуцлага үүрэхийг хүсдэггүй, шийдвэр гаргахаас айдаг улс төрийн тогтолцооны доголдолд оршиж байна.
Эдийн засгаа тэлэх гол хөшүүрэг нь уул уурхай гэдгийг төр өөрөө хүлээн зөвшөөрдөг. Алтны олборлолт, газрын ховор элементийн ашиглалт, үндсэн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах тухай олон бодлого, тогтоолыг баталж байсан. Гэвч төрийн доторх эрх мэдлийн хуваарилалт, хариуцлагын зөрүү эдгээр хөтөлбөрийг эхлүүлэхийг бус, саармагжуулахад түлхэж байна.
Жишээлбэл, “Алт-3” аян хэрэгжихийн тулд тусгай хамгаалалттай бүсийн ангилалд өөрчлөлт оруулах шаардлагатай. Гэвч УИХ “энэ бол Засгийн газрын бүрэн эрх” хэмээн шийдвэр гаргахаас бултаж, Засгийн газар “УИХ чиглэл өгсний дараа л шийднэ” хэмээн хойш тавьсаар байна. Энэ мэтээр нэгнээ түлхэж, шийдвэргүй байсаар хэн хохирч байна вэ? Хариулт нь тодорхой — хувийн хэвшил, эдийн засаг, цаашлаад Монголын ард түмэн.
Монголын Зэс корпорацийн гүйцэтгэх захирал Ц.Пүрэвтүвшингийн хэлснээр, тэдний компани гэхэд 500 гаруй сая ам.долларын бодит хохирол амссан. Эдийн засгийн бус хохиролыг бол тооцох ч илүүц. Халзанбүргэдэйн ордын хайгуулын үеэр ард иргэд ирж гэрүүдийг нь буулгасан, зодоон үймээн болсон ч төр, цагдаа, шүүх нэг ч удаа зохих хариуцлага тооцоогүй. Энэ бол иргэдийн буруу биш. Иргэдийн үйлдэл хууль бус байсан эсэхээс үл хамаарч, төрийн хариу үйлдэлгүй байдал нь асуудлыг улам гааруулж, олон хүнтэй ирвэл хөөж болдог гэсэн аюултай итгэлийг нийгэмд суулгаж байна.
Алт аяныг хийж болно оо. Уул уурхай дээр учирч байгаа асуудлуудыг арилгаж, экспортод хяналт тавьж болно оо. Гэтэл үндсэн суурь шалтгаан чинь бид олборлолтоо л нэмэх ёстой. Олборлолт 5, 6тонн байгааг бид 20, 30 тонн болгохгүйгээр бодитой мөнгө ойрын нэг хоёр жилдээ огт орж ирэхгүй. За өнөөдөр тусгай хамгаалалтаас газар нутгийг гаргалаа. Алт олборлож эхэллээ гэсэн ч энэ чинь эдийн засгийн эргэлтэд орох гэж Зургаан сараас 1 жил болно. Ойролцоогоор 200-300 сая долларын хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй. Заа тэгээд мөнгө байна. Хөрөнгө оруулалт хийе гэхээр засаг нь шийдвэр гаргаж чадахгүй байгаа. Алт олборлогч аж ахуйн нэгжүүдийн нөөц дуусахад ойрхон болж, үндсэн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах шаардлага тулгарч байгаа энэ үед засаг “Алт-3” аян эхлүүлсэн. Гэвч уг хөтөлбөр бодитой үр дүнд хүрэхгүй байгаа нь төрийн шийдвэрийн хөрсөн дээрээ хэрэгждэггүй, дүлэгнэсэн байдлаас шалтгаалж гацаж байна. Ийм нөхцөлд хөрөнгө оруулалт орж ирнэ гэж найдах боломжгүй.
Монголын эдийн засаг өнөөдөр элгээрээ хэвтээгүй байж болох ч, хэзээ унах вэ гэдэг нь зөвхөн дэлхийн зах зээлийн үнээс бус, төрийн шийдвэр гаргах хурд, хариуцлагаас хамаарах болчихоод байна.
