Тамхины хэрэглээг багасгах хамгийн үр дүнтэй арга бол татварын өсөлт, сурталчилгааг хориглох, олон нийтийн газарт тамхины хэрэглээг хязгаарлах зэрэг хөтөлбөрүүд байдаг нь дэлхийд нотлолгдсон аргууд. Тамхины эсрэг бодлого хэрэгжүүлсэн орнуудад хэрэглээ 20-30%-аар буурсныг ДЭМБ-ын судалгаанаас харж болно.
Тус байгууллагаас “MPOWER” хөтөлбөрийг 30 гаруй улсад амжилттай хэрэгжүүлж, тамхины хэрэглээг 15%-аар бууруулжээ.
Тэгвэл Монгол Улс тамхины тархалтын эсрэг гурван үзүүлэлтээр “Муу” гэсэн үнэлгээ авсан нь:
- Тамхины тархалтын бууруулах арга хэмжээ
- Нийгэмд тамхины хор уршгийг таниулах
- Татаварын бодлого
Монгол Улс 2020 оноос хойш тамхин бүтээгдэхүүний онцгой албан татварын хувь хэмжээг огт нэмээгүй бөгөөд импортоор орж ирэх тамхины тоо хэмжээ нэмэгдсээр иржээ. Татварын орлогод эзлэх хортой бүтээгдэхүүн болох тамхины онцгой албан татварын орлого буурсан нь үүний нотолгоо юм.
Импортын сигар, янжуур тамхинд ногдуулсан албан татварын хэмжээ 2020-2024 он /сая.төгрөг/
| Он | Тоо хэмжээ мян.ш | Үнийн дүн (сая.ам.дол) | Гаалийн албан татвар (сая.төг) | Онцгой албан татвар (сая.төг) | НӨАТ (сая.төг) | Нийт татвар (сая.төг) |
| 2020 | 2,933,613.14 | 56.87 | 48,364.45 | 122,625.03 | 33,135.09 | 204,124.57 |
| 2021 | 3,081,898.64 | 60.48 | 52,095.38 | 128,823.36 | 35,325.06 | 216,243.80 |
| 2022 | 3,345,958.07 | 69.41 | 65,042.93 | 139,780.37 | 42,122.16 | 246,945.47 |
| 2023 | 3,489,971.80 | 63.90 | 66,359.02 | 145,880.82 | 43,343.66 | 255,583.50 |
| 2024 | 3,493,985.37 | 66.69 | 67,795.58 | 146,048.59 | 43,982.94 | 257,827.11 |
Эх сурвалж: Гаалийн ерөнхий газар
Үүнийг хөрш зэргэлдээ улсуудтай харьцуулахад янжуур тамхины худаалдаалагдаж буй үнэ даруй 3-4 дахин хямд байгаа нь хүүхэд залуучуудын дунд тамхидалтыг нэмэгдүүлэх, хэрэглээг гааруулах нөхцөл байдал үүсгэсэн байна.
Өөрөөр хэлбэл, тамхины үнэ талхнаас хямд, ямар ч орлого багатай аваад татах боломжтой түвшинд байгаа учраас тамхидалтын түвшин манай улсад буурахгүй байна. Татварын хэмжээ 2020 оноос хойш 100 ш янжуурт 4180₮ буюу 1 хайрцагт 836₮ байгаа ба энэ нь ДЭМБ-аас дор хаяж 75% нь татвар байх ёстой гэсэн зөвлөмжөөс 2.8 дахин бага байгаа юм.
Зарим орны амжилттай туршлагаас харвал Тамхины хяналтын тухай хуулийг 1976 онд буюу хамгийн анх баталж байсан Финлянд улс л гэхэд
● Дэлгүүр, жижиглэн худалдааны цэгүүдэд худалдаалахгүй
● Амт, үнэр өгөхүйц нэмэлт бодис агуулаагүй байх
● Утаагүй тамхинд импортын хязгаарлалт тавих
● Тагтан дээр тамхи татахыг хязгаарлах
● Тээврийн хэрэгсэлд тамхи татах (15>насны хүүхдийн хажууд)-ыг хориглох зэрэг арга хэмжээ авахаас гадна гадаад орчинд тэр дундаа тоглоомын талбай, хүүхэд тээвэрлэсэн үед, нийтийн талбайд тамхи татахыг хориглож, кассын төлбөрт касс тутамд 500 еврогийн төлбөр тавьж байна.
Татвар нэмснээр амжилт олсон орнууд.
