Сарьсан багваахай хүн төрөлхтнөөс даруй 60 гаруй сая жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг. Насны хувьд дунджаар 15-20 орчим жил. Манай зарим эрдэмтэн Хар ус нуурын орчимд сарьсан багваахайд бөгж зүүн судалгаа хийхэд хамгийн удаан амьдарсан нь 20 насалсан байжээ. Харин Сибирээс 49 насалсан сарьсан багваахай олдож байсан гэдэг. Сарьсан багваахай тогтсон үүр сууц бариад байдаггүй. Сарьсан багваахай нь харанхуйд идэвхтэй амьдардаг. Тийм болохоор нүд нь маш хурц гэж бодож магадгүй. Үнэндээ нүднээс нь илүү чих нь маш сайн хөгжсөн байдаг. Сарьсан багваахай шөнийн харанхуйд зүг чигээ алдалгүй нисч, идэш тэжээлээ төвөггүй олдог бөгөөд өөрөөсөө хэт нам дуу авиа гаргаж түүгээрээ орчноо баримжаалдаг байна. Хэт нам дуу авиа гэдэг нь нэг үгээр хэлбэл цуурай гэсэн үг. Тэрхүү дуу авиаг нь хүн энгийн мэдрэхүйгээрээ сонсох боломжгүй. Харин өөрийнх нь хувьд орчны биетүүд, амьтан, ургамал, хорхой шавьж зэргийн талаарх бүх мэдээллийг эзэндээ дамжуулдаг мөн хосоо ч олдог байна.
Сарьсан багваахай нь сүргээр амьдардаг бөгөөд үржлийн хувьд онцлог. Намар оройн цагт ороо орсон үедээ эр сарьсан багваахайн өндгөн эс эмийнхээ бэлгийн эстэй нийлж үр тогтдог ч тэр нь эмэгчнийхээ биед өвөл, хаврын турш хадгалагддаг байна. Ингээд хойтон жилийнх нь зун зургаа, долдугаар сарын үед эмэгчин сарьсан багваахай төллөж, нэгээс хоёр амьд зулзага гаргадаг. Зулзага нь үс хөрсгүй улаан нялзрай амьтан гардаг ч тун хурдан буюу ердөө л гурван долоо хоногийн дотор бүрэн бойжиж нисэх чадвартай болдог аж. Хөхтөн амьтан тул хурдан торнидог гэж үздэг. Сарьсан багваахай хэдий хөхтөн амьтан ч цусаар хооллодог.
Гэхдээ шинжлэх ухаанд бүртгэгдээд байгаа 1200 гаруй зүйлийн сарьсан багваахайн ердөө гурван зүйл нь л цусаар идэшлэдэг. Харанхуйн амьтан, цусаар хооллодог онцлогоосоо болоод үлгэр домогт хүртэл муу муухай дүрээр илэрхийлэгддэг эл амьтан уг хэрэгтээ хүн төрөлхтөнд, байгаль орчинд хамгийн хэрэгтэй амьтдын нэгэнд ордог. Түүний байгаль орчинд хидэг хамгийн том үүрэг нь шавжаас хамгаалдаг явдал юм. Бүх зүйлийн сарьсан багваахайн бараг 70 хувь нь хортон шавжаар хооллодог бөгөөд цагт мянгаад шавж иддэг нь ч бий. Энэ байдал нь жилд олон сая тонн ургац хамгаалдаг. Мөн халуун хумхаа, чичрэг зэрэг өвчний нянг тээгч халуун орны шумуулаар хооллодог сарьсан багваахай жилд хэдэн сая хүний амийг авардаг. Төрөл зүйлүүдээс нь бал идэшт сарьсан багваахайн зүйлүүд нь экологид онцгой чухал 500 гаруй зүйлийн ургамал, цэцгийн тоос хүртээгч; авокадо, чавга, гадил, манго зэрэг жимсний үр тараагч болдог. Эдгээр онцлог нь сарьсан багваахайг анагаах ухааны хөгжилд онцгой үүрэгтэй амьтны нэг болгожээ. Цус сорогч сарьсан багваахайн шүлсийг гэхэд л цус бүлэгнэх эмгэгээс сэргийлэх эм, тариа гаргаж авахад гол “үүдэл” болгон шинжилдэг бол цуурай мэдрэх чадварыг нь судалснаар хараагүй хүмүүст туслах шинэ технологи боловсруулах боломжтой гэж мэргэжилтнүүд үздэг.
